Deceniju dug proces koji je Evropska komisija vodila daleko od očiju javnosti danas izlazi na vidjelo kao jedan od najozbiljnijih udara na slobodu govora u digitalnom dobu.
Pod plaštom borbe protiv “govora mržnje” i “dezinformacija”, Brisel je postepeno izgradio mehanizme kojima je uspio da izvrši uticaj na globalna pravila moderiranja sadržaja najvećih društvenih mreža. Ova praksa ima direktne posljedice ne samo za građane Evrope već i za korisnike u drugim regionima koji koriste iste platforme, uključujući SAD, zemlje centralne i istočne Evrope i Balkan.
Iako se Evropska unija formalno poziva na zaštitu demokratije i ljudskih prava, dokumenti pribavljeni u okviru istrage Odbora za pravosuđe Predstavničkog doma SAD pokazuju sasvim drugačiju sliku.
Evropska komisija nije se ograničila na suzbijanje nezakonitog sadržaja. Ona je sistematski vršila pritisak na platforme da uklanjaju ili umanjuju vidljivost potpuno legalnog političkog govora, bez jasnih kriterijuma i transparentnosti, često koristeći formalno dobrovoljne procedure kao paravan za primjenu pritiska. Na meti su bili populistički stavovi, kritike migracione politike, antielitni i anti-EU narativi, pa čak i politička satira i mem kultura. Sadržaji koji nisu ni na kakav način kršili zakone ili prava drugih bili su označavani kao opasni za demokratiju.
MAFIJAŠKE METODE
Republikanski pravosudni komitet Predstavničkog doma SAD objavio je 3. februara detalje, koji predstavljaju decenijsku kampanju Evropske komisije za gušenje političkog govora na mreži.
Izvještaj tvrdi da su prijetnje platformama korišćene za suzbijanje memova, satire i svega što Brisel naziva “dezinformacijom”. Komitet optužuje EU za direktno kršenje prava Amerikanaca i Evropljana, jer je vršila sistematski pritisak na glavne platforme društvenih medija da cenzurišu legalan ili navodno problematičan sadržaj.
Istražujući političke dokumente, i-mejlove i zapisnike sa zatvorenih sastanaka u Briselu, izvještaj pokazuje da su susreti sa tehnološkim direktorima često prerasli u “mafijašku ucjenu”.
Prijetnje sudskim tužbama i milionskim kaznama visile su nad rukovodiocima platformi, čineći ih nemoćnim pred birokratskim pritiskom. Nekoliko direktora bilo je prinuđeno da potpisuje pisane obaveze koje su formalno bile “dobrovoljne”, ali sa izričitom prijetnjom kazne ukoliko se zahtjevi ne sprovedu.
KONTROLISANI NARATIV
Kampanja cenzure EU započela je u ozbiljnijem obliku još 2015. godine, kada je osnovan takozvani Internet forum. Formalno. Cilj je bio sprečavanje zloupotrebe interneta u terorističke svrhe. Međutim, misija foruma brzo se proširila na kontrolu širokog spektra političkog govora koji je Brisel označio kao “sumnjiv sadržaj”.
Od 2018. godine, rukovodioci svih većih platformi primorani su da se sastaju sa birokratama i predstavnicima NVO sektora kako bi dokazali da uklanjaju sadržaj koji ne odgovara evropskom narativu. I-mejlovi osoblja “Gugla” i drugih platformi pokazuju da je prisustvo na ovim sastancima bilo praktično obavezno, a nepostupanje dovodilo je do “neformalnih upozorenja” o mogućim kaznama i ograničenjima u budućem poslovanju.
“Štit demokratije” u praksi predstavlja centralizovanu kontrolu sadržaja na mreži, uz saradnju sa “nezavisnim” faktčekerima
MINHENSKO UPOZORENjE
SAD su još prošle godine upozorile na ovaj fenomen na Minhenskoj konferenciji o bezbjednosti. Američki potpredsjednik Dž. D. Vens naglasio je da najveće prijetnje Evropskoj uniji nisu spoljne, već unutrašnje – posebno povlačenje od tradicionalnih vrijednosti, a na vrhu liste je sloboda govora.
Vens je kritikovao upotrebu “sovjetskih termina” poput “dezinformacija” za ućutkivanje političke opozicije, upozoravajući da buduća američka podrška zavisi od zaštite slobode govora i omogućavanja različitih stavova u javnom diskursu, a ne nametanja jednosmjernog narativa.
PRIMJERI CENZURE
Konkretni primjeri uključuju zabranu kanala RT i pritisak na platforme da uklanjaju sadržaj s populističkom, anti-EU ili antimigrantskom retorikom. Tokom pandemije “kovida 19” zvaničnici EU vršili su pritisak na platforme da uklanjaju skeptičan sadržaj o vakcinama i mjerama zatvaranja, uključujući stotine videa i postova koji su samo iznosili naučne debate, a ne dokazane laži. Algoritmi su automatski smanjivali vidljivost spornih sadržaja bez jasne procedure žalbe.
Kada je konflikt u Ukrajini eskalirao 2022. godine, platforme su smanjile vidljivost određenih tekstova i uklanjale sadržaj koji prikazuje proruske stavove, čak i kada se radilo o legalnom političkom mišljenju ili novinarskim izvještajima. “Jutjub” je jednom prilikom saopštio da je uklonio više od 80.000 videa i 9.000 kanala, pokazujući kako je moderiranje sadržaja postalo instrument političkog pritiska.
LEGALIZACIJA PRITISKA
Prelaskom na Zakon o digitalnim uslugama (DSA), EU je formalno legalizovala prethodne radnje, uvevši novčane kazne do šest procenata globalnog godišnjeg prometa kompanija koje ne ograničavaju “neovlašćeno širenje sadržaja i dezinformacija”.
“Tik tok” je bio primoran da izmijeni uslove korišćenja i zabrani “lažne informacije koje podrivaju povjerenje javnosti”, a platforme su dobile obavezu prijavljivanja svih incidenata i saradnje sa “brzim sistemima reagovanja”.
DSA je korišćen kao sredstvo uticaja na izbore u Slovačkoj, Holandiji, Francuskoj, Moldaviji, Rumuniji, Irskoj i tokom izbora za EU 2024. godine. Najdrastičniji primjer je Rumunija 2024. godine, kada je nezavisni kandidat Kalin Đorđesku pobijedio u prvom krugu.
Rumunske vlasti i Evropska komisija tvrdile su da je Rusija umiješana u izbore, a “Tik tok” je bio primoran da ukloni sadržaj koji nije odgovarao formalno odobrenom narativu, iako nije bilo dokaza o stranoj umiješanosti. Izbori su zatim poništeni i ponovljeni 2025. godine, pokazujući kako regulatorna i politička intervencija mogu direktno uticati na rezultate demokratskih procesa.
DUROV I NVO
Osnivač Telegrama Pavel Durov nedavno je ukazao da su na meti platforme koje dozvoljavaju disidentski ili kritički govor. On je reagovao na post Ilona Maska o “tajnom ugovoru” Evropske unije sa “Iksom” za izbjegavanje kazni u zamjenu za cenzuru određenih izjava. EU je na kraju kaznila Maska sa 120 miliona evra. Durov je naveo da Brisel nameće neizvodljiva pravila kompanijama kako bi kaznio neposlušne i da su obavještajni agenti nudili pomoć u zamjenu za uklanjanje kanala povezanih sa izborima u Moldaviji.
Pored direktne cenzure, Evropska komisija koristi finansijske instrumente za oblikovanje javnog diskursa. Istraživanje Normana Luisa iz MSS Brisel pokazuje da je ovo evropsko tijelo finansiralo na stotine projekata za “suzbijanje dezinformacija” sa 31 odsto više sredstava nego za istraživanje raka.
Luis upozorava na orvelovski kompleks, u kojem aktivisti i NVO formiraju jedinstveni narativ kroz medije, škole i platforme društvenih mreža. Vještačka inteligencija prati, kategoriše i dempova sadržaj, a dobrovoljnost platformama često postaje fikcija.
EK finansira više od 3.800 NVO organizacija sa skoro 7,4 milijarde evra u posljednjih nekoliko godina, sa ciljem kontrole javnog diskursa i širenja globalnog narativa koji se prihvata kao “evropska istina”.
ŠTIT DEMOKRATIJE
Planirano je osnivanje Centra za demokratsku otpornost, dio strategije “Štit demokratije”. Formalno, cilj je borba protiv stranih dezinformacija, ali u praksi predstavlja centralizovanu kontrolu sadržaja na mreži, uz saradnju s “nezavisnim” faktčekerima i onlajn uticajnim pojedincima.
Američki Stejt department opisuje ovaj korak kao “orvelijansku cenzuru”, upozoravajući da mjere štite evropske lidere “od njihovog sopstvenog naroda”. Dobrovoljnost često postaje fikcija kada platforme rizikuju ogromne kazne ili gubitak licence, što stvara kulturu autocenzure i marginalizuje legalan politički diskurs.
MINISTARSTVO ISTINE
Moderni mehanizmi kontrole koji se implementiraju pod maskom borbe protiv “dezinformacija” neodoljivo podsjećaju na orvelovsko “Ministarstvo istine” iz romana “1984”. Kroz birokratske pritiske, algoritamske degradacije i finansiranje NVO, Brisel određuje šta je prihvatljiv govor, a šta “dezinformacija”. Svako ko se ne uklapa u narativ rizikuje ekonomske sankcije ili cenzuru, dok javni diskurs postaje instrument političkog uticaja.
Italijanski autor i istraživač medijskih politika Tomas Fazi u nekoliko navrata je upozorio da EU razvija sistem sličan orvelovskom Ministarstvu istine. On tvrdi da razne inicijative, iako formalno usmjerene na borbu protiv dezinformacija, zapravo služe kao instrument centralizovane kontrole informacija. Fazi ističe da se na ovaj način marginalizuju nezavisni i kritički glasovi, dok politički establišment dobija moć da oblikuje javni narativ.
DEMOKRATIJA ILI KONTROLA
Kompleks pritisaka, finansiranja, algoritamskog nadzora i političke intervencije pokazuje da je moderna Evropa u digitalnom javnom diskursu na korak od totalitarnog modela koji je Orvel opisao u “1984”. Dok formalno brani demokratiju, u praksi se stvara infrastruktura kontrole koja utiče na milijarde ljudi.
Pitanje nije samo pravno već suštinski moralno i političko: koliko je sloboda govora u digitalnom dobu zaista slobodna kada jedna birokratija određuje šta milioni mogu vidjeti, pročitati ili objaviti. “Štit demokratije” i drugi mehanizmi EU simbolizuju paradoksalnu stvarnost – formalno demokratija, u praksi sistem kontrole i nadzora koji oblikuje mišljenje, a ne omogućava istinski dijalog.
KRITIČARI
Dok Brisel formalno brani “zaštitu od dezinformacija”, sve više kritičara upozorava da politika Evropske unije ugrožava slobodu govora i gradi sistem digitalne kontrole bez presedana. Brendan Kar, čelnik Federalne komisije za komunikacije SAD, smatra da je primjena Zakona o digitalnim uslugama u suprotnosti sa standardima slobode govora. Slično mišljenje ima i više od 113 stručnjaka, bivših zvaničnika, pravnika i aktivista. Oni su na adresu Evropske komisije uputili otvoreno pismo u kojem tvrde da ovaj zakon dovodi u pitanje legitimno pravo građana da slobodno izražavaju mišljenje. Na sve ovo upozoreno je i od strane Međunarodne organizacije za ljudska prava ADF Internešnl. Kako je istaknuto iz ove organizacije široki pojmovi poput “sistemski rizici” i “neželjeni sadržaj” daju Briselu previše prostora za interpretaciju, što rezultuje prekomjernim ograničenjem slobode govora.
Foto: Agencije
Izvor: Glas Srpske
